واقعا چرا اینهمه وقت و هزینه تاکنون نتوانسته است پاسخگوی این معضل بزرگ باشد؟این ضعف از کجاست ؟ از شرح خدمات ؟ ازانتظارات کارفرمایان؟ از ناهماهنگی دستگاههای اجرایی ؟ از قانون گریزی مردم ؟از ضعف علمی مهندسان مشاور؟ یا از همه آنها و چیزهای دیگر؟
واقعا شاید با یک بررسی ساده بتوان دریافت که همه موضوعات یاد شده به تنهایی میتواند دلیل محکمی برای ناکارآمدی سیاستهای اصلاح بافتهای فرسوده باشد و هرکدام از آنها نیازمند یک بررسی همه جانبه و تدوین مقالات و نوشتارهای قطور خواهد بود اما آنجه که قصد دارم در این یادداشت به آن بپردازم این است که ظاهرا هنوز تعریف درستی از بافت فرسوده را ارائه نکرده ایم و قبل از شناخت علت درد ، بدنبال درمان آن هستیم. وقتی پرداختن به موضوع بافتهای فرسوده در حیطه وظایف مهندسان شهرساز قرار میگیرد ، بناچار آنها نیز مشکل را در کالبد دنبال میکنند و نتیجه همه مطالعات آنها به موضوع کالبد و ساماندهی آن ختم میشود و مجددا همان طرحهای شهرسازی مرسوم با اندکی تغییر در ارائه و البته تغییر در نام بر روی میز کارفرمایان قرار میگیرد!
باید بدانیم وقبول کنیم که بافت فرسوده خود معلول چندین علت است هرچند که با بوجود آمدنش احتمالا علت بسیاری از اتفاقات و ناهنجاریها نیز میتواند باشد اما آنچه مسلم است این بافت زاییده نوعی تفکر ، نوعی اقتصاد و نوعی خاص از روابط اجتماعی است و تا تغییراتی در آنها ایجاد نشود نمیتوانیم شاهد تغییر در بافت باشیم.
نگرش شورایعالی شهرسازی و معماری ایران و تعریفی که این شورا از بافت فرسوده ارائه میدهد حاکی از آن است که او نیز معضل بافت فرسوده را صرفا در کالبد آن میبیند . مصوبه شورایعالی بافتی را فرسوده میداند که دست کم 50 درصد از کوچه ها و خیابانهای آن کمتر از 6 متر عرض داشته باشند و دست کم 50 درصد از ساختمانهای آن فاقد استحکام و دست کم 50 درصد از قطعات آن کمتر از 200 متر مربع مساحت داشته باشند این تعریف نشان میدهد که برای رفع فرسودگی از بافتهای فرسوده بایستی خانه های موجود را تخریب کرده و پس از تجمیع آنها با یکدیگرو عقب نشینی مناسب از بر معبر با مصالح و روشهای استاندارد ساخت و ساز جدید و مقاومی را در آنها بنیان نهاد ! مصوبه دیگر شورایعالی تراکم پایه بافتهای فرسوده را 120 درصد تعیین کرده و آن را تا 180 درصد قابل افزایش میداند.
برای این طرز تفکر سوالات بسیاری مطرح میشود از جمله اینکه : این کارها قرار است با کدام پول انجام شود؟ به هنگام نوسازی به وضعیت سکونت مالکینی که خانه خود را ترک کرده اند چگونه پاسخ داده میشود؟ بعد از نوسازی چه کسانی قرار است دراین ساختمانهای چند طبقه نوسازی شده سکونت کنند؟ اگر همان ساکنین قبلی هستند بیم آن نمیرود که با همان فرهنگ و اقتصاد قبلی دوباره این بافت جدید را به همان وضعیت قبلی بازگردانند؟ اگر کسی راضی به تجمیع نبود چه؟ اگر کسی توان بازپرداخت اقساط بانکی را نداشت چه؟ اساسا آیا به فرهنگ سکونت آنها توجه شده یا نه؟
آیا نمیتوان شهری را تصور کرد که تمام ویژگی کالبدی بافتهای فرسوده راداشته باشد (کوچه کم عرض ، قطعه زیر 200 متر و ساختمان ناپایدار) اما ساکنان آن از وضعیت اقتصادی مناسبی برخوردار باشند ؟ از وسط کوچه های آن فاضلاب عبور نکند ؟ دزدی و بزهکاری در آن رواج نداشته باشد؟و...؟ پاسخ روشن است ، بسیاری از بافتهای با ارزش و تاریخی ما در شهرها و روستاهای کشور دارای چنین ویژگی هایی بوده و هستند و نه تنها هیچ نیازی هم به تخریب و نوسازی آنها احساس نمیشود بلکه همواره در حفظ و نگهداری و معرقی آنها نیز تلاش میکنیم. پس آنچه ما را وامیدارد تا بافتی را فرسوده بخوانیم و درصدد اصلاح آن برآییم وضعیت معیشتی و رفتارهای اجتماعی ساکنان آن است نه ویژگیهای کالبدی بافت به تنهایی.
باید بپذیریم که برای اصلاح بافت فرسوده باید ابتدا ساکنان آن را تقویت کنیم و این کار با روشهای شهرسازانه امکانپذیر نیست و عمدتا نیازمند روشهای اقتصادی و جامعه شناسانه است .
روشهای جلب مشارکت مردم ، اعتمادسازی , تغییرالگوی زندگی آنهم در حد متعارف ،تقویت معیشت و ... همگی مطالعه عمیق و آنهم نه در حد منطقه مورد مطالعه بلکه فراتر از آن را میطلبد.
بنابراین نیازمند تغییر گسترده شرح خدمات بافت فرسوده هستیم و مشاورین طرحهای یاد شده نیز باید با هماهنگی و سرپرستی متخصصین اقتصاد و جامعه شناسی به تهیه اینگونه طرحها اقدام نمایند و نتایج مطالعات خود رادر اختیار شهرسازان قرار دهند تا مابه ازای کالبدی آن را با کسب نظر مردم و جلب رضایت واقعی آنها ترسیم کنند. در این میان نقش شوراها در تشکیل شورایاری ها و ورود ساکنین محلات به عرصه تصمیم گیری برای محل سکونت خود بسیار حائز اهمیت و مهم است.
